To drzewo owocowe oraz ozdobne. Kasztan jadalny ma smaczne owoce, które wykorzystuje się na różne sposoby. Preferuje łagodniejsze zimy.
Cechy: drzewo
Kasztan jadalny to długowieczne drzewo owocowe i ozdobne.
Należy do rodziny bukowatych. Spokrewniony jest z takimi roślinami jak buk i dąb.
Inne nazwy: Castanea sativa, Kasztan słodki
Pochodzenie: Europa, Azja
Kasztany jadalne są uprawiane od tysiącleci. O ich przyrządzaniu w dziele „O sztuce kucharskiej ksiąg 10” pisał Apicjusz – słynny kucharz żyjący w I w. n.e.
Wysokość: 3-20 m (w zależności od odmiany)
Kasztany jadalne to zwykle wysokie drzewa. Niskie są szlachetne odmiany.
Kwitnienie: czerwiec (VI)
Kwiaty: na tym samym kasztanie jadalnym są kłosy, składające się z oddzielnych kwiatów żeńskich i męskich
Owoce zawiązują się tylko z żeńskich kwiatów.
Liście: zielone lub pstre; opadają na zimę
Liście są duże, z ząbkowanymi krawędziami.
Owoce: jadalne; w okrywach z licznymi, mocno kłującymi kolcami; słodkie, bardzo smaczne
Z botanicznego punktu widzenia owoce kasztana to orzechy. Zbiera się je od września do listopada (IX-XI), gdy opadną na ziemię. Podczas upadku kolczasta okrywa najczęściej pęka. W każdej znajdują się po 1-4 kasztany (im więcej, tym są mniejsze). Jeśli kasztany mają być dłużej przechowywane, okryw nie należy usuwać (optymalna temperatura przechowywania to 4 stopnie Celsjusza).
Przeznaczenie: kasztany nadają się do jedzenia na surowo (jak orzechy); można z nich też przyrządzać zupy, sosy, pasty do smarowania pieczywa, nadzienie drobiu, desery albo piec na patelni z dziurkami, grillu lub w piekarniku; z mąki kasztanowej piecze się np. chleb i placki
Kasztany zawierają dużo potasu, a także witaminy A, B1, B2 i C, fosfor, magnez, siarkę, wapń. Mają właściwości wzmacniające organizm, zapobiegają biegunkom oraz pozytywnie wpływają na układ moczowy i ustabilizowanie ciśnienia.
Stanowisko: słoneczne, toleruje półcień
Gleba: przeciętna lub żyzna, przepuszczalna, próchnicza, z małą domieszką gliny; odczyn lekko kwaśny (pH około 6)
Źle rośnie w glebie podmokłej, bardzo suchej, wapiennej.
Podlewanie: umiarkowanie – tylko młode drzewka
Stare drzewa dobrze znoszą dłuższą suszę.
Nawożenie: marzec – maj (III-V); jedna dawka
Polecany jest kompost granulowany lub świeży. Jeśli obok nawożone są inne rośliny, zasilanie kasztana nie jest potrzebne.
Rozmnażanie: nasiona, szczepienie
Szczepione młode kasztany jadalne zaczynają owocować zwykle po 5-6 latach od posadzenia. Na drzewka wyhodowanych z nasion owoce mogą się pojawić nawet dopiero po 20 latach. Drzewo dobrze plonuje setki lat.
Cięcie: luty (II)
Cięcie polega przede wszystkim na usuwaniu martwych, złamanych i słabych gałęzi oraz nadaniu drzewom pożądanych rozmiarów i kształtów koron. Nigdy nie należy usuwać więcej niż 30% gałęzi. Duże zranienia warto zabezpieczać maścią ogrodniczą.
Wytrzymałość na mróz: dobra
Odporność na mróz kasztana jadalnego jest szacowana do około minus 25 stopni Celsjusza. Jego uprawa udaje się lepiej w cieplejszych regionach Polski. W chłodniejszych należy sadzić krzyżówki kasztana jadalnego i kasztana japońskiego, które są bardziej odporne na mróz (nawet do minus 29 stopni Celsjusza). Odmiany, które są krzyżówkami to np. Bauche de Betizac, Colossal, Maraval, Masol.
Kasztan jadalny, nawet jeśli przemarznie, odbija zwykle od korzeni. Takie drzewo jest niższe, często z kilkoma pniami, ale też dobrze owocuje, choć nie co roku.
Choroby i szkodniki: odporny
Nie potrzebuje oprysków z powodu chorób. Dobrze znosi suszę i zanieczyszczenie powietrza.
Zapylacze: obcopylny
Pyłek z kwiatka na kwiatek przenoszą owady oraz wiatr.
Ciekawe odmiany kasztana jadalnego
Rozróżnia się dwa typy odmian kasztanów jadalnych:
- Chataigne – w okrywach mają zwykle po 3-4 niezbyt duże kasztany; rozmnażane są z siewu lub poprzez szczepienie;
- Marron – w ich okrywach są po 1-2 duże kasztany; to odmiany rozmnażane tylko przez szczepienie.
Warto wiedzieć
- Za najstarszy i najgrubszy kasztan jadalny w Polsce jest uważany egzemplarz rosnący przy kościele pw. św. Mikołaja w Reptach Śląskich (Tarnowskich Górach). Prawdopodobnie został posiany około 1550 roku przez ówczesnego proboszcza, który nasiono miał przywieźć z Włoch.
Kasztany miał także, w ogrodzie znajdującym się w Ciechanowcu, Krzysztof Kluk (1739-1796) – polski ksiądz i przyrodnik. Napisał o nich w książce „Roslin potrzebnych, pozytecznych, wygodnych, osobliwie kraiowych albo ktore w kraiu uzyteczne być mogą utrzymanie, rozmnożenie, zazycie” z 1777 roku:
„Roczne iuż u mnie Kasztanki, dadzą w dalszym czasie doświadczenie. Gruntu potrzebują dobrego, czarnego, i wilgotnego”.
- Resztki kasztanów jadalnych zostały znalezione – podczas wykopalisk archeologicznych – w rzymskiej willi w Torre Annunziata niedaleko Neapolu. Willa została zniszczona przez erupcję Wezuwiusza w 79 roku.
- Za najstarsze drzewa kasztanów jadalnych na świecie uważane są okazy w Contrada Taverna i Sant’Alfio we Włoszech. Szacuje się, że mogły zostały posadzone 1000 lat p.n.e. To oznacza, że przetrwały – o tysiące lat – Starożytny Rzym! Według legendy, w dziupli jednego z nich już przed wiekami schroniło się stu rycerzy na koniach.
- Kasztany jadalne spopularyzował w Polsce film „Stawka większa niż życie”. W jednym z odcinków pojawia się słynne hasło „W Paryżu najlepsze kasztany są na placu Pigalle” oraz odzewy: „Zuzanna lubi je tylko jesienią” i „Przesyła Ci świeżą partię”.
- Oprócz kasztana jadalnego uprawiane są też inne gatunki o jadalnych owocach: kasztan amerykański (Castanea dentata), kasztan chiński (Castanea mollissima) i kasztan japoński (Castanea crenata).